Δευτέρα, 29 Σεπτεμβρίου 2014

Επτά σκέψεις για την Ιστορία

(1)

«Λοιπόν, αυτό που θέλω είναι Γεγονότα. Να διδάξετε σ’ αυτά τα παιδιά, αγόρια και κορίτσια, Γεγονότα, τίποτ’ άλλο…»

Το βιβλίο «Δύσκολα χρόνια» του Τσαρλς Ντίκενς, αρχίζει με την παραπάνω προσταγή, την οποία απευθύνει ο Τόμας Γκραντγκράιντ στον δάσκαλο του σχολείου.

Είναι η Ιστορία μια απαρίθμηση ξερών γεγονότων;
 «Όχι», απαντά ο Ε.Η. Carr, στο βιβλίο του «Τι είναι η Ιστορία».
Τα γεγονότα, υποστηρίζει, επιλέγονται και γίνονται σημαντικά επειδή ο ιστορικός θεωρεί κάποια γεγονότα άξια λόγου. Στη συνέχεια αυτά ερμηνεύονται από τον ιστορικό, ο οποίος προσπαθεί να κατανοήσει πώς αυτά συνδέονται μεταξύ τους, κάνει υποθέσεις και καταλήγει σε συμπεράσματα, ακριβώς όπως ένας ντετέκτιβ ερευνά μια υπόθεση.
Μπορεί το γεγονός το ίδιο να είναι απόλυτο, η ερμηνεία του, όμως, μπορεί να είναι διαφορετική, γιατί ο κάθε ιστορικός επηρεάζεται από το περιβάλλον και την κοινωνία, στην οποία ζει.
Είναι, λοιπόν, πολύ δύσκολο να έχουμε μια αντικειμενική ιστορία.
Όπως υποστηρίζει ο Γιώργος Κόκκινος στο βιβλίο του «Από την Ιστορία στις Ιστορίες», (Ελληνικά Γράμματα, 1998),  για να είναι σε θέση ο ιστορικός να προσπελάσει με γόνιμο και κριτικό τρόπο το παρελθόν πρέπει να αποκωδικοποιήσει σωστά τις πηγές του. Ένας από τους τρόπους με τους οποίους  το πετυχαίνει αυτό είναι η ιδεολογική αποφόρτιση.
Νομίζω πως πολλές φορές οι ιστορικοί δεν καταφέρνουν αυτή την «ιδεολογική αποφόρτιση», αλλά τα ιστορικά γεγονότα παρουσιάζονται ανάλογα με τις σκοπιμότητες που υπηρετεί ο καθένας τους.

(2)

Ένα από τα πρώτα ποιήματα που έμαθα μικρή ήταν το «Φεγγαράκι μου λαμπρό». Την ίδια εποχή μου έδειξε ο πατέρας μου, τον πίνακα του Γκύζη «Κρυφό σχολειό».

Αργότερα, όταν η Τουρκική Κυβέρνηση έκλεισε τα ελληνικά σχολεία στην Ίμβρο, έζησα μια σύγχρονη εκδοχή του κρυφού σχολειού: Είδα παιδάκια του Δημοτικού να πηγαίνουν το βραδάκι στους δασκάλους, οι οποίοι είχαν απολυθεί από τα σχολεία, για να μάθουν τα Ελληνικά με τα βιβλία τους κρυμμένα σ’ ένα καλαθάκι, σαν να μετέφεραν αυγά ή ντομάτες…
Έπρεπε να γίνω πενήντα χρόνων, όμως, για να μάθω, σ’ ένα σεμινάριο, από καθηγητή της Ιστορίας – ερευνητή, πως το κρυφό σχολειό δεν υπήρξε, αλλ’ είναι ένας μύθος.

(3)

Βαθύ, πολύ βαθύ, είναι το πηγάδι του παρελθόντος. Μήπως θά ’πρεπε να πούμε, απύθμενο;»,
αναρωτιέται ο Thomas Mann στο μυθιστόρημά του «Ο Ιωσήφ και οι αδελφοί αυτού».

Πού βρίσκεται, λοιπόν, η αλήθεια;
Υπήρξε το κρυφό σχολειό ή είναι κατασκεύασμα κάποιων ιστορικών;
Έγινε πράγματι ο χορός του Ζαλόγγου ή πρόκειται για μύθο;
Και τι να πει κανείς για τον περίφημο «συνωστισμό»;
 Σκοτώθηκε ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος πολεμώντας στα τείχη της Πόλης ή έφυγε κρυφά για να σωθεί; Τι θα γινόταν αν βρισκόταν ένα ντοκουμέντο που να αποδεικνύει το δεύτερο;
Το φανταστικό αυτό ερώτημα θέτει ο Νίκος Θέμελης στο βιβλίο του «Οι αλήθειες των άλλων» και πιστεύει πως θα το αποσιωπούσαμε γιατί δεν θα ταίριαζε με τον μύθο που έχουμε πιστέψει.

(4)
  
Ποια Ιστορία, λοιπόν,  να διδάξει κανείς στα παιδιά;
Άκουσα κάποιους ιστορικούς, στην τηλεόραση, να λένε πως η τάση στις σχολικές Ιστορίες είναι, πολλά πράγματα να στρογγυλεύονται για να μην δημιουργούν στερεότυπα για τον «άλλο» και να μην μπολιάζουν με μίσος τις καρδιές των μικρών μαθητών.
Από την άλλη πλευρά τα παιδιά,  ειδικά στις μικρότερες ηλικίες, χρειάζονται ιδανικά, έχουν ανάγκη από ήρωες. Η Ιστορία που θα διδαχθούν θα διαμορφώσει την ταυτότητά τους. Κι είναι επίσης γνωστό, πως η Ιστορία ανέκαθεν χρησιμοποιείται ώστε να διαμορφώνει εθνική ταυτότητα.
Αν, όμως, νομιμοποιείται η  χρήση της σχολικής Ιστορίας γι αυτό το σκοπό, τότε της αφαιρείται η αντικειμενικότητα.
Φαύλος κύκλος;
(5)

Συμφωνώ μ’ αυτούς που λένε πως η Ιστορία πρέπει να λέει την αλήθεια. Δεν μπορούμε να στηρίζουμε την παιδεία μας, την συγκρότηση της ταυτότητάς μας σε μύθους και ψέματα.
Θα μου πείτε, και τι έγινε που εσύ μεγάλωσες μ’ όλους αυτούς τους μύθους;
Πράγματι, οι μύθοι είναι τόσο ωραίοι, σε ανεβάζουν, σε κάνουν περήφανο για την πατρίδα και τους προγόνους σου. Και δεν νομίζω ότι αυτό μ’ έκανε εθνικίστρια, παρά τα όσα ζήσαμε στην Πόλη και στην Ίμβρο.
Αλλά, αν το παρελθόν μας δεν είναι ακριβώς έτσι, όπως το μάθαμε, θα πρέπει ν’ αντέξουμε τη διάψευση.
Ευτυχώς, στην ιστορία μας έχουμε πάμπολλα υπαρκτά γεγονότα αγώνων και  ηρωισμών, αρκετά για να τονώσουν τον πατριωτισμό των παιδιών μας χωρίς να υπάρχει λόγος να σπείρουμε στο κεφάλι τους τον κακό σπόρο του εθνικισμού – γιατί δυστυχώς, τελευταία, συγχέουμε αυτά τα δύο.
Επειδή, όμως, οι μύθοι πάντα στηρίζονται σε κάποια πραγματικά γεγονότα και περιέχουν σημαντικά διδάγματα, δεν θα τους απέρριπτα.


Μπορεί να μην έπεσαν χορεύοντας οι γυναίκες στο Ζάλογγο, ο μύθος όμως μας δείχνει πως υπάρχουν αξίες πάνω από την ίδια τη ζωή μας. Οι γυναίκες προτίμησαν το θάνατο από την ατίμωση.
Και το κρυφό σχολειό μπορεί να μην ήταν, ίσως τόσο διαδεδομένο, αλλά στην ύπαιθρο που δεν υπήρχαν σχολεία, έστω και αν δεν απαγορεύονταν,  τα γράμματα τα μάθαιναν στις εκκλησίες και τα μοναστήρια. Κι ο "μύθος" αυτός, τονίζει  την αξία των γραμμάτων. Κι ίσως τα ακούσματα αυτού του μύθου έκαναν τους αγράμματους γεωργούς και κτηνοτρόφους στην Ίμβρο, να διακινδυνεύουν για να στείλουν τα παιδιά τους στους δασκάλους.

(6)

Από την άλλη πλευρά, γιατί να αποφορτίζουμε και να υποβαθμίζουμε τα γεγονότα που αποτελούν σημεία τριβής με τα γειτονικά κράτη;  Αυτό συμβαίνει όταν αναφέρονται μεν τα γεγονότα, με λέξεις, όμως, προσεκτικά επιλεγμένες, ώστε να τα αποφορτίζουν από την ένταση που περικλείουν και να μην μεταδίδουν τη δραματικότητα τους («Συνωστισμός» στην προκυμαία, «απομάκρυνση» των Ιταλών).
 Τα παιδιά, τα οποία έχουν κι άλλες πηγές πληροφόρησης, μπορούν να κρίνουν πέρα από την όποια «στρογγυλοποίηση» ενός γεγονότος και να νιώσουν τις αιχμηρές γωνίες του.
Πώς μπορεί να πείσει κανείς ένα παιδί, πως το Ολοκαύτωμα, δεν έγινε; Όταν έχει δει τόσα ντοκιμαντέρ κι έχει ακούσει τόσες μαρτυρίες επιζώντων από τα στρατόπεδα των Ναζί με τους αριθμούς χαραγμένους ανεξίτηλα στο πετσί τους;
Ποιο παιδί που θα παρακολουθήσει το συγκλονιστικό φιλμ, αυτό που τράβηξαν από τα συμμαχικά πλοία για την καταστροφή της Σμύρνης, δεν θα καταλάβει τι ήταν ο «συνωστισμός»;

Και είναι ποτέ δυνατόν ένα παιδάκι που μεγάλωσε σε οικογένεια Ποντίων κι έχει ακούσει μαρτυρίες από παππούδες και γιαγιάδες για τη γενοκτονία τους, να πιστέψει κάτι άλλο;
Είναι σαν να μου πει κάποιος,  πως το Βαρλίκι – το οποίο υπέστη ο πατέρας μου – δεν ήταν μια οικονομική γενοκτονία, όπως τη χαρακτηρίζουν σήμερα, με στόχο να αφανίσει οικονομικά τις μειονότητες,  ή πως τα  γεγονότα του 55, τα οποία έζησα η ίδια, δεν έγιναν.

(7)

Κι επειδή δεν μπορεί κανείς να κρυφτεί απ’ τα παιδιά, ίσως εκείνο που έχει πραγματικά σημασία είναι η παιδεία που θα τους προσφέρουμε να τα κάνει να αγαπήσουν τον άνθρωπο. Κι αν το καταφέρουμε αυτό, τότε δεν θα πρέπει να φοβόμαστε μήπως η διδασκαλία της Ιστορίας προκαλέσει μετάλλαξη του πατριωτισμού τους σε εθνικισμό, είτε πως θα γίνουν λιγότερο πατριώτες αν μάθουν κάποιες οδυνηρές αλήθειες.

Εξάλλου ο πατριωτισμός είναι βαθιά εγγεγραμμένος στην παράδοσή μας, πράγμα που το εκφράζει πολύ όμορφα ο ποιητής Ιωάννης Πολέμης. Η μάνα που αποχαιρετά το γιο της, του συγχωρεί όλα τα σφάλματα, τα οποία δυνητικά μπορεί να διαπράξει εκεί στα ξένα, εκτός από ένα:

«Μ’ αν την πατρίδα απαρνηθείς που τη λατρεύουμε όλοι
Να’ ναι η ζωή σου όπου κι αν πας αγκάθια και τριβόλοι»

Ο σωστός πατριώτης αγαπά την πατρίδα του. Η αγάπη αυτή, όμως, είναι ανοιχτή στην αλληλεγγύη και για όσους είναι έξω από την πατρίδα.
Ίσως, λοιπόν, αυτό που κυρίως χρειαζόμαστε είναι μια μαθητεία στην ανθρωπιά.

4 σχόλια:

  1. "Συμφωνώ μ’ αυτούς που λένε πως η Ιστορία πρέπει να λέει την αλήθεια. Δεν μπορούμε να στηρίζουμε την παιδεία μας, την συγκρότηση της ταυτότητάς μας σε μύθους και ψέματα."

    ΟΚ.

    "Πώς μπορεί να πείσει κανείς ένα παιδί, πως το Ολοκαύτωμα, δεν έγινε;"

    Έγινε αλλά όχι όπως μας λένε.

    http://www.scribd.com/doc/236471448/Shoah-%CE%97-%CE%91%CE%BD%CE%B1%CE%B8%CE%B5%CF%89%CF%81%CE%B7%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE-%CE%95%CE%BA%CE%B4%CE%BF%CF%87%CE%AE

    Καλή ανάγνωση.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. "Η Αμερικανική Ιστορική Ομοσπονδία, η μεγαλύτερη ομοσπονδία ιστορικών στις ΗΠΑ, δηλώνει ότι η άρνηση του Ολοκαυτώματος είναι «στην καλύτερη περίπτωση, μια μορφή ακαδημαϊκής απάτης».[44] Ο ιστορικός Πιερ Βιντάλ-Νακέ μέσω του έργου του καταπολέμησε τους ιστορικούς που, διεκδικώντας τον τίτλο του «αναθεωρητή» («αναθεωρητική σέχτα», συνήθιζε να τους αποκαλεί), επιχείρησαν να εμφανίσουν την αμιγώς πολιτική άρνηση του Ολοκαυτώματος ως καινοτόμο ανανέωση της σύγχρονης ιστοριογραφίας.[45]": http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9F%CE%BB%CE%BF%CE%BA%CE%B1%CF%8D%CF%84%CF%89%CE%BC%CE%B1

      Διαγραφή
    2. Μπλα, μπλα, μπλα....

      Διάβασε το βιβλίο αγαπητή μου και έλα μετά να μιλήσουμε για απάτες.

      Διαγραφή